कालापानी लिपुलेख
कालापानी–लिपुलेख सीमा विवाद : पुनः तातिएको संवेदनशील मुद्दा
काठमाडौं, ९ भदौ २०८२ (आइतबार) — नेपाल–भारत सम्बन्धमा लामो समयदेखि संवेदनशील मानिएको कालापानी–लिपुलेख सीमा विवाद फेरि चर्चामा आएको छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री प्रदीप पौडेलले ताजा अभिव्यक्तिमा कालापानी, लिपुलेख र लिम्पियाधुरालाई नेपालको अभिन्न अंग बताउँदै भारतले सीमा अतिक्रमण गरेको आरोप लगाएपछि विवादले नयाँ मोड लिएको हो।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
सन् १८१६ को सुगौली सन्धि अनुसार महाकाली नदीको पश्चिम तट नेपाल भूभागको हिस्सा हो भन्ने स्पष्ट उल्लेख छ। तर सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धपछि भारतले कालापानी क्षेत्रमा स्थायी सैनिक छाउनी स्थापना गर्यो।
सन् २०१९ मा भारतले सार्वजनिक गरेको नयाँ नक्सामा लिपुलेखलाई पनि आफ्नो भूभाग देखाएपछि नेपालले कडा आपत्ति जनाएको थियो। त्यसैको जवाफमा नेपालले नयाँ राजनीतिक नक्सा प्रकाशित गरी कालापानी, लिपुलेख र लिम्पियाधुरा आफ्नो भूभाग भएको औपचारिक घोषणा गर्यो।
सरकारको ताजा कदम
नेपाल सरकारले फेरि एकपटक भारतसँगै चीनलाई समेत कूटनीतिक नोट पठाउने तयारी गरेको छ। मन्त्री पौडेलले यो केवल भौगोलिक मुद्दा नभई राष्ट्रिय पहिचान र सार्वभौमिकतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय भएको बताउँदै सम्पूर्ण नेपालीलाई एकताबद्ध भएर उभिन आह्वान गरेका छन्।
जनप्रतिक्रिया
सामाजिक सञ्जालमा यो विषयले व्यापक बहस सुरु गरेको छ। कतिपयले सरकारलाई भारतसँग दृढतापूर्वक वार्ता गर्न दबाब दिएका छन् भने कतिपयले शान्तिपूर्ण संवादमार्फत समाधान खोज्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
सम्भावित असर
राजनीतिक प्रभाव : नेपाल–भारत सम्बन्धमा पुनः चिसोपन आउन सक्ने आकलन गरिएको छ।
आर्थिक असर : भारतसँगको व्यापारमा जटिलता बढ्ने खतरा देखिन्छ।
क्षेत्रीय सन्तुलन : चीनको भूमिकाले पनि विवादलाई नयाँ दिशातर्फ मोड्न सक्छ।
समाधानका विकल्प
१. उच्चस्तरीय कूटनीतिक वार्ता सञ्चालन गरी स्थायी सहमति खोज्ने।
२. द्विपक्षीय प्राविधिक समिति मार्फत ऐतिहासिक नक्सा, तथ्य र कागजातको आधिकारिक परीक्षण गर्ने।
३. आवश्यकता परे अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता वा संयुक्त राष्ट्रसंघको कानुनी संरचनाको सहारा लिने।
४. जनस्तरमा गलत प्रचार रोक्न दुवै मुलुकबीच सूचना पारदर्शिता बढाउने।
👉 यो विवाद लामो समयदेखि अपूरो छ, तर समाधान पनि असम्भव छैन। इतिहास, तथ्य र आपसी विश्वासलाई आधार बनाएर संवाद र कूटनीति नै यसको दीर्घकालीन बाटो देखिन्छ।
📌 विशेष रिपोर्ट : रविन्द्र राज गौतम
About the Author
